Boże Narodzenie: historia kolędy

W swojskiej tradycji dopuszcza się śpiewanie ich od mszy świętej o północy w święta Bożego Narodzenia (od Pasterki) do Święta Ofiarowania Pańskiego – Matki Boskiej Gromnicznej (które przypada 2 lutego). W liturgii Kościoła katolickiego kolędy śpiewane są do święta Chrztu Pańskiego (które przypada w pierwszą niedzielę po 6 stycznia).

W starożytnym Rzymie pierwszy dzień każdego miesiąca określano łacińskim mianem calendae (kolęda). Nazywano tak również pierwszy dzień rozpoczynający nowy rok, w którym odbywały się huczne i wesołe zabawy.

W Polsce kolędą nazywano niegdyś pieśni noworoczne (jeszcze w średniowieczu w Polsce i na ziemiach Słowian nowy rok rozpoczynano i witano 24 grudnia w przesilenie zimowe) towarzyszące obchodom Godnich Świąt, czyli świąt Bożego Narodzenia. Te najstarsze pieśni noworoczne, zwane kolędami, wcale nie były pieśniami religijnymi. Były to pieśni życzeniowe. Składały się zawsze z trzech części: z życzeń powodzenia, szczęścia i urodzaju, dalej z prośby o jakiś datek i w końcu z podziękowania za ów dar, czyli zapodarze, nazywane również kolędą. Nazwą "kolęda" określano bowiem niegdyś wszystkie dary noworoczne. Z czasem termin ten związany został z obchodami religijnymi Bożego Narodzenia, a przede wszystkim z pieśniami kościelnymi o narodzeniu Jezusa.

Pieśni zwane w Polsce kolędami wywodzą się z hymnów łacińskich komponowanych we Włoszech w wiekach średnich i rozpowszechnionych w całej Europie przez zakony franciszkańskie (podobnie jak kult dzieciątka Jezus i misteria kościelne o narodzeniu Chrystusa).

Od współczesnych kolęd (wykorzystywanych w nabożeństwach religijnych) oddzielić trzeba utwory o tematyce związanej nie z narodzeniem Jezusa, ale z czasem związanym ze świętami Bożego Narodzenia, jak na przykład polską piosenkę Jest taki dzień, niemiecką O Tannenbaum, czy angielskie Jingle Bells i White Christmas.

Najsłynniejszą kolędą jest Cicha noc, którą przetłumaczono na ponad 300 języków i dialektów. Powstała w 1818 roku. Jej autorami byli wikary z kościoła w Oberndorf bei Salzburg w Alpach, ks. Józef Mohr, i jego organista Franz Xaver Gruber.

Według tradycji chrześcijańskiej świety Franciszek z Asyżu był autorem pierwszej kolędy zaśpiewanej w zorganizowanej przez niego szopce w 1223 roku.

Najstarsza zapisana w języku polskim kolęda to Zdrów bądź, królu anielski z 1424 r. Inne kolędy zostały przełożone z kancjałów łacińskich i czeskich i pochodzą z XV i XVI wieku. Teksty do nich pisali między innymi wielki kaznodzieja polski Piotr Skarga (autor kolędy W żłobie leży), Jan Andrzej  Morsztyn i Wespazjan Kochowski.

Z XVIII wieku pochodzą znane powszechnie i śpiewane kolędy Gdy śliczna panna, Ach, ubogi żłobie i Tryumfy króla niebieskiego. W XIX wieku Franciszek Karpiński napisał tekst do uroczystej kolędy Bóg się rodzi. W XX wieku powstało wiele pięknych kolęd, między innymi Mizerna cicha, stajenka licha pióra Teofila Lenartowicza. Ks. Marcin Mioduszewski był autorem pierwszego śpiewnika kolęd, wprowadzając podział na pieśni o Bożym Narodzeniu (do śpiewania w kościołach) i pastorałki i kolędy (do śpiewania w domu).

W biblijną opowieść o Bożym Narodzeniu w kolędach polskich już w XVII wieku wplatane były wątki ludowe z elementami folkloru, na przykład o wędrówce do Betlejem pasterzy polskich z darami, śpiewem, muzyką i pokłonem dla Jezuska. Te wesołe, skoczne, pełne humoru kolędy to pastorałki śpiewane przez przychodzących do domów kolędników.

dr Alicja Trukszyn
Dział Dziedzictwa Kulturowego
Wojewódzkiego Domu Kultury w Kielcach

 Źródło: PIK